İlçe merkezinde bulunan alan, 1974 yılında Kentsel Sit Alanı ilan edilmiştir. İlçe, İç Anadolu Bölgesiyle Karadeniz Bölgesinin bağlandığı geçiş bölgesi konumundadır. Havza, Kurtuluş Savaşı döneminde Milli Mücadelenin önemli noktalarından biridir. Atatürk, 19 Mayıs 1919 yılında Samsun’a çıkışından sonra, 25 Mayıs – 13 Haziran tarihleri arasında Havza’da kalmıştır. Günümüzde Atatürk Evi Müzesi olarak ziyarete açık olan, dönemin Mesudiye Oteli, Milli Mücadelenin ilk karargâhı olmuştur. Milli Mücadelenin önemli belgelerinden olan Havza Genelgesi de burada hazırlanmış ve ülkenin her yerine gönderilmiştir. Kentsel sit alanı içerisinde, camiler, hamamlar, tarihi konaklar, medrese, okul, rasathane, imarethane ve istasyon binaları gibi farklı işlevlerde birçok tescilli taşınmaz kültür varlığı bulunmaktadır. 1970’li yıllarında, Prof. Dr. U. Bahadır Alkım ve ekibi tarafından kazı ve yüzey araştırmaları çalışması yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda kent yerleşmesinin Paleolitik döneme kadar uzandığı ileri sürülmektedir. Kazı ve yüzey araştırmalarında ilçe sınırları dahilinde, birçok, höyük, tümülüs ve kaya mezarının tespiti de yapılmıştır.