Manastır, Altındere Vadisi’ne hâkim Karadağ’ın eteklerinde sarp bir kayalık üzerinde, vadiden yaklaşık 300 metre yükseklikte kurulmuştur. Sümela Manastırı halk arasında “Meryem Ana” adı ile anılmaktadır. Manastırın adıyla ilgili farklı önermeler olmakla beraber bunların hiçbiri kesinlik kazanmamıştır. Manastır, yazılı kaynaklara göre, Bizans İmparatoru I. Theodosius döneminde, 375–395 yılları arasında, Barnabas ve Sophronios adındaki iki rahip tarafından kurulmuştur. Yapı, 6.yüzyılda İmparator Justinianus döneminde onarılmıştır. Sümela Manastırı’nın şimdiki durumuna 13. yüzyılda geldiği bilinmektedir. Manastır, 1204 tarihinde kurulan Trabzon Komnenos Hanedanlığı döneminde önemini arttırmıştır. Yapıya, 18. yüzyılda birçok bölüm eklenmiş ve yenileme yapılmıştır. Manastır, 1923 yılındaki mübadeleye kadar aktif olarak kullanılmıştır. Manastır içerisinde, kaya kilisesi, şapel, öğrenci odaları, misafirhane, mutfak, kütüphane ve kutsal ayazma gibi farklı işlevlerde yapıların bulunduğu bilinmektedir. Manastırın ana girişine dar ve uzun bir merdiven ile ulaşılmaktadır. Muhafız odalarının yanında bulunan girişten geçilerek merdiven ile iç avluya inilmektedir. Batı yönünde kaya kilisesi, kilisenin çevresinde ise manastır binaları bulunmaktadır. Avlunun doğu yönünde kütüphane, keşiş odaları ve misafir odaları yer almaktadır. Kaya kilisesi ile şapelin iç ve dış duvarlarında freskler bulunmaktadır. Yazılı kaynaklara göre, kaya kilisesinin içerisinde III. Alexios dönemine ait freskler bulunmaktadır. Şapeldeki freskler farklı dönemlerde yapılmıştır. Fresklerde İncil’den alınmış sahneler, Hz. İsa ve Meryem Ana’nın hayatı ile ilgili tasvirler yer almaktadır.