BAYBURT HALK KÜLTÜRÜ

Beşerî Durum ve Ekonomi Türleri

Nüfus Özellikleri

Bayburt dahil olduğu coğrafya tarih boyunca çeşitli toplulukların hakimiyeti altında kalmıştır. Hurriler,  Hayaşa ve Azzi Krallıkları,  Diauheiler, Urartular, Roma ve Bizans İmparatorlukları bu bölgede hakimiyet kurmuşlardır. 1054 yılından sonra Türk akınları bu bölgeye kadar ulaşmıştır. 11. asırda Türklerin bölgeye hakim olmasıyla birlikte, göçebe Türk toplulukları buralara yerleşmişlerdir. Moğol baskısı sonucunda Anadolu’nun bu bölgesi bir süre Moğol/İlhanlı, Eretnalılar, Akkoyunlular, Karakoyunluların kontrolünde kalmıştır. Bayburt ili 1514 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından fethedilmesiyle Osmanlı hâkimiyetine girmiştir.

Bayburt’ta tahrir defterlerine göre 16. yüzyılda on mahallesi bulunan Bayburtun toplam nüfusunun 1516’da 2.477, 1591 yılında ise 5.630 olduğu tespit edilmiştir. 16. yüzyıla gelindiğinde ortalama olarak nüfusun % 40’ını Müslüman ve % 60’ını ise Hıristiyan unsurlar oluşuyordu (Songur, 2017, 240-241).

1835 yılında yapılan ilk nüfus sayımında merkezde 16 mahalle 124 köy bulunmaktadır. Toplam nüfusun yaklaşık 17.400 olduğu, bunların içerisinden erkek nüfusun 8.700 olup bunların % 60’ı Müslüman ahaliden geriye kalanı ise Hristiyan nüfustan oluşmaktadır. Osmanlının son zamanındaki Ermeni tehcirinden sonra ilde sadece Müslüman nüfus kalmıştır.

Son on senenin nüfus değerlerinden hareketlilik olduğu anlaşılmakta ancak ilden bu değerlerde ilden dışarıya göçün etkisi acı bir şekilde hissedilmektedir.  Bayburt’un nüfus değerlerine bakıldığında il olarak Türkiye’nin en az nüfusuna sahip olan ilidir.

Bayburt’un nüfus değerlerine bakıldığında il olarak Türkiye’nin en az nüfusuna sahip olan ilidir. Nüfus artışına yıllar itibariyle bakıldığında ise 2007 yılından 2011 yılına kadar nüfusta sürekli bir düşüş olduğu, ancak 2011 yılında % 30.6’lık oranla yüksek bir artıştan sonra yine bu tarihten sonra ilin nüfusunun azalmaya başladığı görülmektedir.

Tablo 1: Bayburt İlinin Nüfus Değerleri

Yıllar/Nüfus

Toplam Nüfus

İl-İlçe Nüfusu

Belde- Köy Nüfusu

Nüfus Artış Hızı

2008

75,675

36,912

38,763

-

2009

74,710

36,941

37,769

-12,83

2010

74,412

37,537

36,875

-4

2011

76,724

40,354

36,370

30,6

2012

75,797

40,564

35,233

-12,2

2013

75,620

40,836

34,784

-2,3

2014

80.607

45.488

35.119

6.59

2015

78.550

46.276

32.274

-2,6

2016

90.154

55.670

34.484

14,7

2017

80.417

53.933

26.484

-10,8

 

Kaynak: TÜİK

Bayburt ilinin nüfusu 2017 yılı rakamlarına göre 80.417’dir. Yüzölçümü 3.741 km2 olan Bayburt ilinin nüfus yoğunluğu 21/km2’dir. 2016 yılında nüfusu 90.154 olan Bayburt ili son 1 yıl içinde yaklaşık %10 oranında nüfus kaybetmiştir.

 

1990 yılı nüfus sayım sonuçlarına göre toplam nüfusu 107.330 olan Bayburt ilinde nüfusun büyük çoğunluğu köylerde yaşıyordu. Geçimi tarım ve hayvancılığa bağlı olan kır yerleşimcilerinin ekonomik sebeplerden dolayı şehirden göç ettiği ve bu nedenle Bayburt nüfusunun sürekli olarak azaldığı görülmektedir. İl dışına göç edenler başta İstanbul ve Ankara olmak üzere sanayileşmiş şehirleri tercih etmektedirler.

 

Bayburt ilinin en çok göç aldığı iller İstanbul, Trabzon, Erzurum, Ankara ve Samsun iken en çok göç verdiği iller ise İstanbul, Ankara, Trabzon, Erzurum ve Kocaeli’dir.

 

Bayburt’ta 6 yaş ve üzeri nüfus için okuma yazma bilmeyen nüfusun toplam nüfusa oranı %5,67’dir. Çalışabilir yaştaki nüfusun okuryazarlığına bakıldığında ise nüfusun %6,7’si okuma yazma bilmemekte, %5,8’i ise okuma yazma bilen fakat bir okul bitirmeyenlerden oluşmaktadır. 15 yaş üzeri nüfusun %9,6’sı yüksekokul veya fakülte mezunu, % 0,5’i yüksek lisans ve % 0,1’i de doktora mezunudur (Bayburt Sosyal Yapı Analizi: 18-25).

Ekonomik Yapı

Bayburt 364.680 hektar arazi büyüklüğüne sahiptir. Bu rakamın 108.731 hektarı (% 29,8) tarım arazisi, 209.814 hektarı (% 57,5) çayır ve meralar, 14.631 hektarı (% 4,0) orman, funda ve çalılık ve 31.504 hektarı (% 8.7) ise işlenmeyen arazilerden oluşmaktadır. En fazla buğday olmak üzere arpa çavdar ve yulaf gibi hububatlar, yonca korunga ve fiğ gibi yem bitkileri, fasulye, nohut ve mercimek gibi baklagiller, elma armut ve kiraz gibi meyvelerde az olmakla beraber bulunmaktadır. Son zamanlarda örtü altı tarımına da bir yönelme olmuştur (Bayburt İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü).

Bayburt ekonomisinde önemli bir yere sahip olan ayakkabı atölyeleri, boyahaneler gibi üretim yerlerinin Osmanlı-Rus Savaşı sırasında önemli ölçüde tahribata uğradığı ve çok zarar gördüğü, büyük ölçüde nüfusun canını kurtarmak için kenti terk ettiği de bilinmektedir.

Bayburt ekonomisi, iklim ve coğrafi şartlar gereği tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Ancak tarımsal işletme büyüklükleri verimli bir tarımsal faaliyet için yetersizdir. Bu ise gelir düşüklüğüne sebep olmaktadır. İldeki istihdam seviyesinin düşüklüğü, göç olgusunun sebeplerinden birisi olarak görülebilir.

Tarım ürünü olarak ilde hububat çeşitleri, yem bitkileri, şeker pancarı ve az da olsa meyve sebze üretimi yapılmakta, genelde ilin sebze ihtiyacı diğer illerden karşılanmaktadır.

Tarım ve Hayvancılık

Bayburt iklim özellikleri açısından hayvancılığa uygun bir ildir. İlde yapılan tarım daha ziyade hayvancılığı destekleyen yem bitkilerinden oluşmaktadır. İldeki tarım alanları içinde özellikle mera ve çayırların oran olarak yüksekliği yöre insanını hayvancılığa yönlendirmektedir. Buna bağlı olarak son yıllarda süt hayvancılığında bir artış görülmektedir.

Ekili alanlarda hayvan yemi olaak kullanılan bitkilerin yanında arpa, buğday, çavdar, mercimek gibi hububat ürünleri; patates, şeker pancarı gibi tarla bitkilerinin de ziraatı yapılmaktadır.

Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı’nın 2014 yılı için Bayburt’ta tarımsal anlamda yatırım yapmanın on gerekçesini aşağıda ki gibi sırlamıştır;

Doğu Karadeniz Bölgesi’nde makineli tarıma uygun işlenebilir tarım arazisi varlığı en fazla olan il olması (131.620 hektar),

Zengin yer altı ve yer üstü su kaynaklarının bulunması, yeni sulama yatırımları ile sulama imkânlarının sürekli gelişmesi,

Küresel ısınma beklentileri içerisinde diğer bölgelere göre avantajlı konumu,

Karadeniz sahil kuşağı ile Doğu Anadolu’yu birbirine bağlayan geçiş hattı üzerinde bulunması sebebiyle Karadeniz sahil şeridindeki iller ile Doğu Anadolu Bölgesindeki illerin Bayburt için açık pazar oluşturması,

Temiz toprak, su ve hava imkânlarının organik tarıma avantaj sağlaması (Zirai ilaç kullanım oranı Türkiye ortalamasının 25 kat altında, kimyevi gübre tüketiminin Türkiye ortalamasının 5 kat altında),

Yüksek oranda mera varlığı (210 bin Hektar, Toplam yüzölçümünün % 57’si),

Büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde kültür ve kültür melezi ırk oranının çok yüksek olması, damızlık gebe düve yetiştiriciliğine uygun olması (Türkiye:%82,3 Bayburt:%98,7),

Hayvancılık için en önemli girdi olan kaba yem üretiminin Bayburt ilinde yüksek olması sebebiyle kaba yem açığının söz konusu olmaması,

Hayvancılık kültürünün yaygın olması, hayvan ırkının ülke ve bölge ortalamasına göre oldukça iyi olması,

İlin barındırdığı geniş meraların ballı bitkiler açısından zengin oluşu ve dünyaca meşhur Anzer bölgesine yakın alanlara sahip olması olarak sayılmıştır (bayburt.tarim.gov.tr).

 

Tablo 2: Bayburt’un Hayvancılık Varlığı (2018)

 

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Büyükbaş Hayvan Sayıları

 

 

 

 

 

 

Kültür Sığır

11.523

11.525

16.957

11.892

9.908

10.684

Melez Sığır

44.191

46.340

64.679

58.964

51.818

71.836

Yerli sığır

3.839

6.494

4.225

5.385

4.733

1.877

Manda

457

475

577

563

586

1.062

Küçükbaş Hayvan Sayıları

 

 

 

 

 

 

Yerli Koyun

23.137

30.083

49.843

61.365

45.305

47.904

Keçi

2.222

4.561

7.607

9.618

7.978

7.378

Kümes Hayvanları Sayısı

 

 

 

 

 

 

Yumurta Tavuğu

40.485

81.695

91.150

97.065

93.720

87.670

Hindi

1.850

1.720

1.765

2.246

2.218

1.773

Kaz

560

845

900

1.178

1.209

1.211

Ördek

730

845

800

817

760

766

Toplam Tek Tırnaklılar

362

342

342

265

249

303

 

Kaynak: TÜİK

 

Arıcılık

Arıcılık ilde önemli bir uğraşı alanlarından birisidir. Arıcılık kimyadan, gıda endüstrisine, sağlıktan kozmetik endüstrisine kadar oldukça geniş alanlarda etkili olan bir sektördür. Arıcılık sektörünün en yaygın bilinen ürünü şüphesiz baldır. Bal üretimi çoğu zaman o ülkenin arıcılık sektörü hakkında temel gösterge olmaktadır.

Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı verilerine göre Bayburt’ta 25.971 koloni bulunmaktadır. Bu sayı bal mevsiminde (Mayıs 15 ile Temmuz 15 arası) yaptığımız bir çalışmaya göre 100 bine ulaşmaktadır (Bayramoğlu, Ari ve Durmaz, 2016).

Arı kolonileri genelde kışlamak için iklimi daha sıcak olan bölgelere gitmekte ancak bal mevsiminde yani yaz aylarında gezici bir şekilde ılıman iklimlerden daha karasal iklimlere göç etmektedirler. Bayburt gibi karasal iklim özelliği gösteren iller kendi arıcılık kolonilerinin üç dört mislini bal mevsiminde barındırabilmektedir.

Türkiye bal üretimi verimliliği koloni başına 16,72 kg iken Bayburt’un verimi 17.03 kg ile Türkiye’nin üzerindedir.

Yeraltı Kaynakları

Üretim anlamında Bayburt Taşı ilde istisna bir yere sahiptir. Doğal taş sektörü Bayburt için kilit öneme sahip bir sektördür. Bayburt taşı yeşil andezit taşı ve granit rezervleri ile 1900’lü yılların başından beri önem kazanmaya başlamıştır. Önce el işçiliği ve oymacılık ile başlayan taş işçiliği zamanla ticari bir boyut kazanmış ve nihayet ihracata konu olacak bir aşamaya ulaşmıştır.Taş işçiliği ilin ekonomisine yılda 5.8 milyon dolar katkıda bulunmaktadır. Yaklaşık 330 kişiye istihdam kapısı olmuş ve oran olarak il sanayisinin % 37’sini oluşturmaktadır.

Ticaret

Bayburt, Trabzon-İran arası tarihi İpek Yolu üzerinde bulunmaktadır. Bu açıdan ticaret ilde sanayiye oranla daha gelişmiştir. Bayburt ili ihracat ve ithalat değerleri bakımından Türkiye’nin en düşük illerinden bir tanesidir.

Turizm

Bayburt Kalesi, Selçuklu eseri Ulu Cami, Aydıntepe İlçesinde bulunan yeraltı şehri, Kop Şehitliği ve Çımağıl Mağarası gibi bir çok tarihi ve turistik mekâna sahip olan Bayburt ili ülkemizde turizm gelirlerinden en az pay alan illerimizden biridir.