BAYBURT HALK KÜLTÜRÜ

Yöre Ağızları ve Argosu

Bayburt ağzı ile ilgili akademik çalışma yok denecek kadar azdır. Demirözü ilçesi ağzı ile ilgili bir yüksek lisans tezi ile Bayburt ağzının genel özellikleri ve söz varlığı hakkında yazılmış bir iki makale dışında akademik çalışma yoktur.

Leyla Karahan, Bayburt ağzını “Doğu grubu ağızları” içinde değerlendirmiştir. Karahan Doğu grubu ağızlarını diğer ağızlardan ayıran şu özellikleri belirlemiştir (1996: 56):

1) Alınma kelimelerdeki uzun ünlüler bu ağızlarda kısalır (çare).

2) Alınma kelimelerin ses yapısı gerileyici benzeşme yoluyla değiştirilir (Eḫmed). Tek heceli kelimelerin ünlüsü bazı ünsüzlerin etkisi ile incelir (ġelib).

3) Çok heceli kelimelerin sonundaki “ı, u, ü” ünlüleri “i” ünlüsü ile karşılanır (gözi).

4) “ḫ” ünsüzü, bu ağızların karakteristik ünsüzüdür (aldıḫ).

5) “ŋ” ünsüzü değişerek veya düşerek kaybolur (aldın, baa).

6) Ön damak ünsüzü “g”, iki ünlü arasında ve hece sonunda korunur (döger).

7) Belirli bazı kelimelerde ön ses “y” ünsüzü düşmüştür (igit).

8) Özellikle sayı isimlerindeki patlayıcı ünsüzler ikizleşir (yeddi).

9) “g-r, p-r” ünsüzleri arasındaki yer değiştirme hadisesi, bu ağızlarda yaygındır (dorġu, torpaḫ).

10) İsimden isim yapma eki “-çi” nin tonlu şekli bu ağızlarda kullanılmaz (yolçi).

11) Teklik 1. 2. ve 3. şahıs zamirlerinin yönelme hâli “baan”, “sahan” “oğan” vs. şeklindedir.

12) “Öyle”, “böyle” kelimeleri, “ėle”, “bėle” şeklinde yapılarını değiştirmiştir.

13) Zamir kökenli çokluk 2. şahıs ve bildirme eki “-sız/ -siz” dir (gelesiz).

14) Çokluk 2. şahıs iyelik eki ve iyelik kökenli şahıs eki “-z” dir (geldiz, babaz).

15) Şimdiki zaman ekinin ünlüsü dardır (geliy, gelėr, geli).

16) Teklik 1. şahıs emir eki hece kaynaşması ile yapısını değiştirmiştir (söylim). Çokluk 1. şahıs emir eki, çok az kullanılır.

17) İstek eki “-a/ -e”, bütün şahıslarda işlek olarak kullanılır (gelem, gelesiz).

18) Erzurum, Van, Muş, Ağrı, Diyarbakır, Urfa ağızlarındaki “sorarsamse, bıraḫırsınsa, baciysaḫsa” gibi kelimelerde kip ve şahıs eklerinin sıralanışı ilgi çekicidir.

19) Bu ağızlarda soru cümlesi genellikle vurgu ile yapılır.

Bayburt Ağzının Genel Özellikleri

Ses Bilgisi

Önemli Ses Değişimleri:

a > e: zeten, tene, esger, edelet, ḫeber, enteri, helek, teze, seccede, emeliyet, ezen, ecemi…

-ı, -u, -ü > -i: Doğu grubu ağızlarının en önemli özelliklerinden biridir. Kelime ve eklerin sonundaki bütün dar ünlüler -i’ye dönüşür: dorği, yoli, ġuyi, daşli, duzli, anasi…

ḳ- > ġ-: ġadar, ġızım, ġuti, ġapi, ġaynata, ġısır, ġurban, ġaymaḫ, ġardaşım, ġafa, ġavun…

t- > d-: daşı-, dene, dırmıḫ, daş, datli, duz, duzaḫ…

b- > p: paḫla, paḫlava, paḫır, parḫaç, pıçaḫ…

-ḳ- > -ḫ-: yuḫari, toḫu-, oḫu- …

-k- > -h-: mehdup, tehne, ehmek, tehmük. Bayburt’un bazı köylerinde kelime sonunda da aynı ses olayı görülmektedir: erüh, tihdüh, ehmeh…

-nl- < -nn-: onnar, bunnari, çobannıḫ, nişanni, insannıḫ, şennen-…

-k > -ḫ: topuḫ, fındıḫ, işıḫ, çoḫ, yoḫ, oluḫ, ancaḫ, çobannıḫ…

Bayburt’un Rize ve Trabzon’a yakın köylerinde Karadeniz ağızlarına özgü bazı özellikler göze çarpar. Bu köylerin ağızlarında g > c ve k > ç değişimi yaygındır: cel-, cit-, ülçe, türçiye, çedi… Yine bu köy ağızlarında Karadeniz ağızlarında görülen dişler arası /c/ ve /ç/ sesleri bulunmaktadır. Bu köylerin ağzındaki gece, koca, cami, çömlek, çocuk, çay vb. kelimelerde yer alan /c/ ve /ç/ sesleri dişler arası bir sestir.

Bayburt ağzındaki pek çok kelimede, kelime başı ünsüzünün değişmediği, kelimenin eski biçimini koruduğu görülmektedir: bişür-, basdurma, barmaḫ; kibi, köç; tik-, tök-…

Ön damak ünsüzü “g”, iki ünlü arasında ve hece sonunda çoğunlukla korunur: sögirler, dögir, degirmen…

Ünlü Türemesi: urum, urus, irapata.

Ünsüz Türemesi: Bazı kelimelerin başında /h/ türemesi görülmektedir: helbet, havlu, hatla-.

Ünsüz Düşmesi: Bazı kelimelerin başındaki /y/ sesi düşmektedir. Aynı ses olayı Doğu grubu ağızların çoğunda ve Azerbaycan Türkçesinde de görülmektedir: üz, üsgek, üzük, igit, ürek, ilan.

Yer Değiştirme: Yer değiştirme yaygındır. Özellikle “ğ-r ve p-r” ünsüzleri yer değiştirmektedir: melmeket, parḫaç, yarpaḫ, dorǧa-, dorǧi, ergi, torpaḫ,, eşgi, urǧaş-, arǧi, üsgek.

Ünsüz ikizleşmesi: debbo, ġıssa, yėssir, aşşaği, eşşek, yėddi.

Ünlü Uyumları: Bölge ağzında kalınlık-incelik uyumu sağlamdır. Uyumsuzluk genellikle kelime sonundaki /i/’leşme temayülünden, bazı eklerin tek şekilli olmasından ve /y/ sesinin inceltici etkisinden kaynaklanır. Üçüncü şahıslarda sürekli -di biçiminde görülen geçmiş zaman eki; hep düz-ince-dar ünlülü olan -ir şimdiki zaman eki ve soru eki büyük ünlü uyumunu bozar. Sonu dar ünlü ile biten belirtme hali eki, 3. tekil şahıs iyelik eki, +lX isimden isim yapma, +CX isim yapma eki kelime sonuna gelirse uyumsuzluğa sebep olur. Bayburt ağzında -Doğu grubu ağızlarının genelinde olduğu gibi- sonu dar ünlülü kelimelerde sondaki dar ünlü her zaman /i/’ye dönüşür: dorği, ġuti, ġuyi… İnceltici bir etkiye sahip olan /y/ sesinin çevresinde yer alan bazı art damak ünlülerin incelmesi ile de büyük ünlü uyumu bozulmaktadır: almaliyam, yapmiyasan…

Bayburt ağzında küçük ünlü uyumu da kuvvetlidir. Yukarıda belirtilen /i/’leşme temayülü ve bazı eklerin sadece dar veya yuvarlak biçimlerinin bulunması sebebi ile bazı kelimelerde uyumsuzluk meydana gelir. Bayburt ağzında uyum dışı olan eklerin çoğu Eski Anadolu Türkçesinde de aynı özelliği taşımaktadır. Bildirme hali eki +DXr, geniş zaman eki -Xr, ettirgen çatı eki -DUr-, ettirgen çatı eki -Xr-, 1. çoğul şahıs eki -Xk, sıfat-fiil eki -DUk vb. her zaman yuvarlaktır, düz biçimleri yoktur. Görülen geçmiş zaman eki 3. şahıslarda sürekli -di biçimindedir. Soru eki her zaman dardır, yuvarlak biçimi yoktur.

Yukarıda belirtilen istisnai durumlar dışında Bayburt ağzında ünlü uyumları kuvvetlidir. Yabancı dillerden alınan birçok kelime özellikle gerileyici benzeşme yoluyla uyuma sokulmuştur: esger, teze, ḫeber, ezen…

Yöre Ağzının Söz Varlığı

Karadeniz ile Doğu Anadolu’nun geçiş noktasında yer alan Bayburt ağzında hem Karadeniz ağzında hem de doğu Anadolu ağızlarında görülen birçok kelime bulunmaktadır.

Bayburt ağzı söz varlığının önemli bir kısmını bakırcılık, taş işçiliği, ehram dokumacılığı gibi varlığını koruma mücadelesi veren geleneksel sanatlara ait kelimeler oluşturmaktadır. Badem çekirdeği, hanımeli, reyhan dalı, yıldızın oynaşı, elme şeleği, pirinç deni, kuş gözü, üç mercimekler, ceviz kanadı, Bayburt gordası, çark yıldızı, hanım göbeği ehramda kullanılan nakış adlarının bir kısmıdır.

Bayburt ağzı söz varlığında insanları tarif etmek için kullanılan benzetmeye dayalı sözlerin çok fazla olması dikkat çekmektedir. Bayburt ağzında insanların karakter özelliklerini ve dış görünüşlerini tarif etmek için çeşitli tabiat unsurlarından, hayvan ve araç adlarından, yansımalardan yararlanılmıştır.

Bayburt’ta yaşayan ve yakın bir zamana kadar geçimlerini daha çok çerçilik ve bohçacılık yaparak sağlayan Poşa’ların kendilerine has gizli dilleri vardır. Fakat bu gizli dilde yer alan kelimeler unutulmaya yüz tutmuştur.

Türkiye genelinde pek bilinmeyen, sadece Bayburt’ta veya çoğunlukla Bayburt’a yakın birkaç ilde kullanılan kelimelerden bazıları şunlardır:

abuḫ: Umut.

abuḫlandır-: Umutlandırmak.

aşurcun: Kalın ip, çuval bağlamak için kullanılan ip.

ayaḫlaraan: Sana zahmet, zahmet olmazsa vb. anlam taşıyan rica, ağırlama vb. durumlarda kullanılan kelime.

ballim: Sevgi ifade eden bir seslenme ünlemi.

beytanbal: Üşengeç, sorumsuz.

canavar: Kurt.

cıtdı bıtdı: Saklambaç.

corcolos: Karın erimiş, sulanmış hali.

corma: Bataklık.

cumurla-: Katlayıp toplamak, buruşturmak, kırıştırmak.

çölle-: Bir ağaçtaki bütün meyveleri toplamak, ağacı meyvesiz bırakmak.

damçı: Damla.

dayan-: Gücü tükenmek, bitkin düşmek.

debbe: Bakırdan yapılmış bir tür güğüm.

ezgert-: 1. Ağırlamak. 2. Bir işi özenerek yapmak.

galıf: Tahta kulübe, bağ evi.

gallenguş: Kırlangıç.

galmagal: Söz, dedikodu, gürültü.

germişe/ germişo: Meyvesi yenen, çalımsı bir ağaç.

göres-: Özlemek.

gössüz: Köstebek.

has: Kümes hayvanlarını boğan kürklü bir hayvan, as.

irapata/ rapata: Tandıra ekmek yapıştırmak için kullanılan yastık biçiminde araç.

kahmut: Yumru köklü bir tür bitki.

kalmah: Kalburdan büyük elek.

kelepcek: Kem yapmak için kullanılan araç.

kem: Bükülerek ip biçimine getirilmiş ot.

kesilim: Güzel.

kurs: Yağ koymak için kullanılan tahta çömlek.

künde: Her gün.

mekir: Umacı, hortlak, kötü ruh.

meşebe: Maşrapa.

nehe:  Niçin, niye.

nemne: Adı bilinmeyen şeyin yerine kullanılır: Nemne tepesi, nemne köyü…

sarıbaş: Buğdaydan daha ince ve uzun, hayvan yemi olarak ekilen bir hububat.

sesle-: Çağırmak, davet etmek.

sımışka: Ay çekirdeği.

şurt: Tandırın üst kıyısı.

tecir: Sergen, raf.

tehmük: Tekme.

torun: Yeğen.

zap: Genellikle bakliyat konulan büyük çömlek küp.