BAYBURT HALK KÜLTÜRÜ

Halk Matematiği

Halk, gündelik yaşantısında alanların büyüklüğünü, eşyaların miktarlarını, mesafelerin uzunluğunu, nesnelerin boyut, hacim, ağırlık ve uzaklığının belirlenmesinde çeşitli isimlerle ölçüler belirlemiş ve bu ölçüleri kullanmıştır.

 

Komşuluk ilişkilerimizden, üretime halk matematiği hayatımızın her alanında yer almıştır. Gündelik hayatta hesaba ihtiyaç duyulur. Bu ihtiyaç bazen “4 şeker” diye ifade edilir, bazen “1 tas un” biçiminde komşudan karşılanırdı. Buna “maslahat” alma denirdi. Alınan ölçü daha sonra aynı biçimde ve aynı araçla “4 şeker” veya “1 tas un” olarak geri verilirdi. Komşu komşunun külüne ihtiyaç duyardı. Evdeki her şey bir matematik ölçüsü olarak kabul edilirdi. “Bir bardak” yoğurt mayası “bir tutam” dargun (tarhun) gibi evde bulunan pek çok şey ölçü veya tartı aracı olarak belirlenir, komşudan istenen maslahata konu olurdu.

 

Zirai faaliyetlerde de hesaplama, ölçme, tartma gibi ihtiyaçları karşılamak için çeşitli isimlerle çeşitli ölçü birimleri geliştirilmiştir.

Ölçüler aynı köy ve bölgelerde ifade ettikleri değerler bakımından ortaktır. Evden eve değişiklik göstermez; fakat bölgelere göre değişiklik gösterebilirdi. Bayburt’un Erzurum tarafındaki köylerinde “bir horom ot” (horum) 25- 30 kiloyu ifade ederken, Trabzon tarafındaki köylerde “1 horom ot” 15-20 kiloya karşılık gelirdi. Makineli tarıma geçildikten sonra bu tür ölçü birimlerinin kullanımı azalmaya başlamış, seksenli yıllardan sonra artık çok az kullanılır olmuş, yeni nesillerce kullanılmadığı için unutulmaya başlamıştır.

 

Bayburt’ta Kullanılmış Ölçü Birimlerinden Bazıları

Arşın: 1-Yaklaşık 68 santimetreye eşit olan uzunluk ölçüsü olarak kullanılırdı. On arşın uzunluğunda duvar.

2-Belirsiz gezme mesafesi olarak kullanılmıştır. Odayı arşınladım durdum. (Odada bir uçtan diğer uca gittim döndüm)

Batman: Ağırlık ölçüsü olarak kullanılmıştır. Bayburt’ta bir batman 8 kilo karşılığıydı.

Çeki: Özellikle köylerden odun getirip satanların kullandığı, kireç gibi ağır ve kaba şeyleri tartmakta da kullanılan ölçü. Bir çeki yaklaşık 226 kilogram ağırlık anlamına gelirdi.

Çile: 1-Ehram ipliklerinin sayısını belirlemede kullanılır. Bir çile 200 ipliği karşılar. 2-Ehram tarağından geçirilen kırk iplik. (Bir çile ipliğe düzen verdim. 40 ipliği taraktan geçirdim.)

3- Ehram ipliklerinde uzunluğunu anlatmada kullanılır. 62,40-64 metre arasında uzunlukta yün iplik.

Dermürlü (demirli): Kilenin yarısına tekabül eden ölçü. Buğdayda yaklaşık 16-16,50 kilo, arpada 12,5-14,5 kilo ağırlık anlamına gelirdi.

Direm (dirhem): Yaklaşık 3,2 gramlık ağırlık ölçüsü. Okkanın dört yüzde birine eşit olan, 3,207 gramlık eski bir ağırlık ölçüsü. 2. Bir tür gümüş para.

Dirsek: Terzilerin kullandığı bir ölçü birimi. Parmak ucundan dirseğe kadar olan mesafe.

Endeze (Endaze): Anlamları mesleklere göre farklılık gösterir.

1-Terzilerde 65,25 santimetrelik uzunluk ölçüsü.

2-Demircilerde yapılacak eşya için çıkarılmış kalıp. Nal çivisi endeze kullanılarak yapılırdı.

3-Bakırcılarda perçinin büyüklüğünü küçüklüğünü ayarlamada kullanılan kalıp. Bu kalıpta birden çok büyüklükte delik bulunur, perçinler kullanılacağı yerin büyüklüğüne göre bu kalıpta hazırlanırdı.

Got: Demürlünün yarısına karşılık gelen ölçü.

Helebi: Ehram ile ilgili ölçümleri yapmada kullanılan uzunluk ölçüsü. Ehramı veya ipliklerini ölçmede kullanılır. Bir helebi, yaklaşık altmış sekiz santimetre uzunluğu ifade eder.

Hokka (okka): Bir hokka 1,280 gram ağırlık karşılığı olarak kullanılmıştır. Yaklaşık 1,282 litre

Horom: Ot ile ilgili ağırlık birimi olarak kullanılmıştır. Bir horom ot Erzurum yönündeki köylerde 25- 30 kiloyu ifade ederken, Trabzon tarafındaki köylerde 15-20 kiloya karşılık gelirdi.

Kile: 1-iki demürlü karşılığına tekabül eden ölçü. Buğdayda yaklaşık 32-33 kilo, arpada yaklaşık 25-28 kilo arası bir ağırlık anlamına da gelirdi.

2-40 litrelik hacim ölçüsü.

Kunt: Ekmek hamurunun büyüklük ölçüsü.

Mücür: Bir tenekenin onda birine tekabül eden ölçü aracı.

Part: Biçilmiş ekin/otun otuz bağ yapılmış yığın bir part olur.

Pırnat: Orakla biçilen buğday veya arpa gibi tahılların 2 destesinin adı.

Söve: Bitişik vaziyette dört parmak genişliğini esas alan ölçü birimi. Uzunluk ölçmede kullanılır. Değişik alanlarda kullanılmakla birlikte daha çok çocuk oyunlarında kullanılırdı.

Tuht: 3-4 yumurta ağırlığındaki tartı birimi. Koyun yününün tartılmasında kullanılmıştır. Bir tuht 180-240 gram ağırlığa denk gelir.

Urup: “Demürlünün” dörtte birini tekabül eden ölçü.