GÜMÜŞHANE HALK KÜLTÜRÜ

Halk Matematiği

Geleneksel toplum kesimlerinde resmi ölçü birimlerinin yanı sıra yakın zamanlara kadar yoğun biçimde kullanılan alan, miktar, ağırlık, uzunluk ölçüm biçimleri halk matematiği başlığında incelenir. Anadolu halkının gündelik işlerinde, alışverişlerinde, her türlü değiş-tokuş işlemlerinde, vb. hesaplamayı gerektiren durumlarda kendi geliştirdiği, geleneksel ölçü birimlerini kullanmaları, “halk matematiği” olarak tanımlanır. Halk matematiğinde esas, halkın elinde bulunan kap-kacak türünden objeleri ölçü birimi olarak kullanmasıdır.

Ölçü Birimleri

Tarlaya atılacak tohumun miktarından, elde edilen ürünün miktarını belirlemeye kadar çeşitli ölçü birimleri kullanılırdı. Ekin biçilirken biçilen ekinin miktarını ölçmeye dair terimler kullanılırdı.

Adım: Büyükçe bir adım arası kadar.

Ağız: Defa, kez, kere, sefer (O fırın günde on ağız ekmek çıkartır).

Avuç: Bir avucun içine sığacak kadar.

Ayak: Bir ayak uzunluğu kadar.

Bağ: Kem arasına sıkıştırılarak bağlanan deste.

Baran: En fazla on en az iki adım uzunluğunda, en fazla bir adım genişliğinde ve en fazla bir karış derinliğinde olan yer (Bu yıl üç baran sırık fasulyesi ekmiş).

Çimdik: Başparmakla şahadet parmağı arasında tutulabilecek kadar.

Deste: Birkaç koltuğun yere serilmesiyle oluşturulan miktar.

Dirhem: Okkanın 400’de biri, 3,207 gr.

Döküm: Fırının içine bir seferde konulabilecek kadar (İki döküm ekmek pişirdim).

Dönüm: Her yanı 40 adımlık dörtgen alan.

Evlek: Dönümün dörtte biri.

God: Yaklaşık olarak on altı kiloluk tahıl ölçüsüdür. Tahılın cinsi ve kalitesi kiloyu artırıp azaltabilir.

Goşa: İki avuç içine sığacak kadar.

Hab: Bir yayık dolusunca ödünç alınıp verilebilecek kadar süt.

Hon: Tırpancının bir seferde biçtiği ekin miktarı.

Karış: İyice açılmış vaziyetteki elin başparmak ucuyla küçük parmak ucu arası kadar.

Kile: Yaklaşık olarak otuz kiloluk tahıl miktarını ifade eder. Arpa kilesi yaklaşık yirmi beş kilo gelirken, buğday kilesi otuz kiloya kadar çıkabilir. Kile, teneke, god, yarım, urup(mucur) ve şinik yörede tahıl ölçü aletleri olarak kullanılırdı. Tarlaların büyüklüğü bile ekilen tohumun bu ölçülerle tanımlanmış miktarıyla söylenirdi. Bu ölçüler, aslında birer hacim ölçüsüdür ve bu yüzden ağırlıklar tohumun cinsi ve kalitesine göre değişebilir.

Koltuk: Orakçının biçim işleminin sürekliliğini sağlamak için biriktirip kol altında tuttuğu miktar.

Kucak: Bir kucağa sığacak kadar.

Kulaç: Bir kolun parmak uçlarından diğer kolun omuz boşluğuna kadar.

Maşala: Her yanı beş adımlık dörtgen alan.

Mucur (urub): Yaklaşık olarak dört kiloluk tahıl ölçüsüdür.

Ocak: En az iki, en fazla sekiz avuç büyüklüğünde bahçeye kazılan çukur (Her ocağa ikişer tane patates koy. Öyle ayarla ki bir ocağa dört fasulye düşsün).

Okka: 400 dirhem tutarında ağırlık ölçüsü.

Parmak: Bir parmak genişliği kadar.

Part: Otuz bağdan oluşan yığın.

Şinik: Yaklaşık olarak iki kiloluk tahıl ölçüsüdür.  

Bu ölçüler, köyden köye, ilçeden ilçeye değişiklik gösterebilir. Gümüşhane yöresinde farklılıkları da işaret etmek kaydıyla bu ölçü birimlerinin birbiriyle oranı için şöyle bir örnek verilebilir: Bir kile yaklaşık bir buçuk teneke, bir teneke bir god bir mucur, bir god iki yarım, bir yarım iki mucur(urup), bir mucur(urup) iki şinik miktarına denk gelir.

Teneke: Yaklaşık olarak yirmi kilo tahıla denk gelir. Tahılın cinsi kiloyu etkileyebilir.

Tutam: Orakçıların bir hamleyle biçtiği ekin miktarı.

Yarım: Yaklaşık olarak sekiz kiloluk tahıl ölçüsüdür.