GÜMÜŞHANE HALK KÜLTÜRÜ

Halk Teknolojileri

Sanayi öncesi toplumların pek çok alandaki ihtiyaçlarının karşılanması ve hayatın kolaylaştırılması bağlamında oluşturulan yöntemlere ve bu yöntemler neticesinde üretilen araçlar halk teknolojisini oluşturur. Kullanılan malzemenin türüne ve bu malzeme işlenirken kullanılan tekniğe göre çeşitlenen bu teknolojiler iklim ve coğrafyaya göre şekillenmektedir. İhtiyaçları karşılamak üzere uzmanlaşıp toplumsal hayatta yer edinenler kendi kurumlarını oluşturarak geleneksel hale gelmişlerdir. Geleneği belirleyen başlıca unsurlar arasında imalat tekniği, kullanılan malzeme, bu malzemenin geldiği yer ve çeşitlerine göre belirlenmiş kullanım yerleri gibi unsurlar yer almaktadır. Geçim kaynaklarının ve ekonomik faaliyetlerin sürdürülmesinde doğal ortamla sürekli etkileşim içinde bulunan bölge insanı doğaya zarar vermeden işini kolaylaştırmanın veya tarlasını, bağını korumanın bir yolunu bulmaya çalışmıştır. Geliştirilen yöntemlerden biri teleferik sistemidir. İnsanın, eşyanın, tarım ürünlerinin taşınması için çelik halatlar yardımıyla taşımacılık sistemi geliştirilmiştir. Kırsal kesimde tarımsal faaliyetlerle uğraşanların tarla ve bahçeleri, arı kovanları ayı saldırıları sonucu zarar görmektedir. Ses ile ayıyı ürküterek uzaklaştırmak amacıyla ayı kovan denen aletler geliştirilmiştir. Ahşap malzeme kullanılarak yapılan bu sistemde suyun gücünden yararlanılır. Küçük akarsular üzerine yerleştirilen ahşap tesisatta bir hazneye dolan su ucunda iki ayrı tahta parçası bulunan kalın ahşap düzeneği havaya kaldırır. Hazne suyla dolduktan sonra havaya kalkar ve uç kısımdaki tahtalar hızla aşağıya düşerek güçlü ses çıkarırlar. Bu şekilde uzun süre kullanılan bu sistemle ayılar uzaklaştırılmaya çalışılır.

Saban; tek bir işlemde toprağı yarmayı, sökmeyi ve alt-üst etmeyi sağlayan tarım aracıdır.  Kotan; sabana oranla daha büyüktür. Oku daha uzundur eyengi daha büyük ve hacimlidir. İki adet boyunduruk kullanılır, iki çift öküz veya bir çift manda koşularak kullanılır.

Orağın bilinen üç cinsi vardır: Kıvrık orak, yarım ay orak, kesik tırpan orağı. İnce saplı ot ve ekinlerde tırpanın ağzı tırtıklı dövülür ve buna “sıçandişi” denir. Kalın saplı ot ve ekinlerde ise tırpanın ağzı çaprazlamasına dövülür buna da “balıksırtı” denir. Biçim başlamadan evvel orakların, tırpanların bakım, onarım ve bileme işlemi yapılır. 

Köstürede oraklar ve diğer kesici el aletleri bilenir. Köstüreyi iki kişi çalıştırabilir birisi taşı çevirir ve taşa su döker, öbürü de bileme işlemini gerçekleştirir.  Köstüre merdiven ya da çatal, taş ve kol olmak üzere üç parçadan oluşur. Kolun demir ve ağaçtan yapılan iki çeşidi vardır. Köstüre merdiven ya da çatalı sert ve dayanıklı ağaçlardan seçilir.

Kem, ekinleri bağlayıp, harmana taşımak için kullanılan gereçtir. İnce çayır otu “kemlik” olarak ayrılır bir süre kurutulduktan sonra ıslatılarak ip gibi evirilirdi. Çayır otundan kem yapmak için öküz boynuzundan yapılmış basit bir düzenek kullanılırdı. Bu düzeneğe yörede “kelepçek” denirdi.

İki öküz tarafından çekilen öküz arabaları yörede en fazla kullanılan taşıma araçlarından biriydi. Tarlaya, bağa, bahçeye gidilirken öküz arabasına binilirdi. Öküz arabası sap, saman, ot, odun taşımada ve unluk buğdayları değirmene götürüp getirmede kullanılırdı.

Ot kızakları öküz arabasının tekersiz şeklinden oluşurlardı. Tekerlerin yerine uç kısımları yukarıya kıvrık iki ağaç üzerine oturtulmuş bir yük taşıma aracıdır.

Değirmen: Yörede yatay çarklı değirmenler kullanılmaktadır. Değirmen taşı yapmakta kullanılan çakmak taşı türünden sert bir taş. Alt ve üst olmak üzere iki tanedir, alt taş, zahirenin un hâline gelmesinde zemin görevi yapar. Sabittir, kenarları orta kısmına göre daha incedir. Alt taşla aynı büyüklükte olan ve üzerine koyulan diğer parça ise üst taştır.

Bulgur ve yarma çekme işi ise el değirmenleri (el taşı) ile yapılır. El değirmeni, daire şeklinde yaklaşık kırk elli santimetre çapında iki taştan ibarettir. Alttaki taş sabit durur ve ortasında bir demir çubuk çakılıdır. Üstteki taşın ortası deliktir ve kenarında taşın çevrilmesi için ağaçtan bir kol bulunur. Taşların kolayca çevrilebilmesi ve tahılın una dönüşmemesi için aralarına, kendine özgü şekli olan ağaçtan bir parça konulur. Bu ağaç parçasına “germicek” denir.

Tandır: Tandır yapımında çömlek toprağı kullanılır. Keçi kılı veya keten ipi katılarak çamur yapılır. Uzun süre çiğnenen çamur; iyice kıvama gelince kütleme biçiminde kesilir ve düz bir tahta üzerinde yuvarlanarak uzatılır. Yaklaşık 125 cm uzunluğunda 7 cm kalınlığındaki çamura basamak ya da palet denir. Düz bir tahtanın üzerine ilk basamak daire biçiminde yerleştirilir. Islatılıp düzeltmek suretiyle çamur merdivenler üst üste sıvanarak tandır; yerden yaklaşık.25 cm yükselince 30 cm lik yuvarlak bir boru konularak Küvle (Hava Bacası) yeri yapılır ve merdiven sıvama işi devam eder. Tandır 1 metreye yükselinceye kadar aynı ölçüde merdiven kullanılır. Son yapılan 20 cmlik kalınlaşan ağız kısmına şurt ya da kan, denir. Tandır duvarları pırıl pırıl parlatıldıktan sonra iyice kurumaya bırakılır. Kuruyan tandırın kuyusu kazılarak hazırlanır. Tandır dualarla çukura indirilir. Küvle ağzı künke sabitlenerek sıvanır. Tandırın yanındaki boşluklar elenmiş ince kumla dikkatlice iyice sıkıştırılarak doldurulur. Kum ile doldurulmasının başlıca sebebi kumun kolay ısınıp geç soğumasıdır.

Kullanıma hazır olan tandırın kalite testi şöyle yapılır. Tandır dayanıklı kalın kütüklerle iyice doldurularak uzun süre yakılır, tandır geçip ateş kor halini aldıktan sonra tandırın kanına (şurt) bir ot çöpü sürülür. Eğer o çöp tutuşup alev alırsa tandır kalite sınavını geçmiş olur. Çöp tutuşmazsa o tandıra sağır denir.